Ölüm bir bitiş değil, hesabın başladığı eşiğin adıdır. Bu eşikten geçen her insan arkasında hem bir hayat bırakır, hem de kimi zaman eksiklerini telafi edecek bir fırsat… İşte o fırsatlardan biri de, çok kimsenin bildiği ama uygulamada çoğu zaman ihmal edilen bir konu: İskat-ı Salât.
İskat-ı Salât, bir müminin eda edemediği veya kazaya bıraktığı beş vakit farz namaz ve vitir namazları için, vasiyet üzerine sadaka verilmesi işlemidir. Maksat, namaz borcunu ödemek değil, o ibadetin terkinden dolayı duyulan pişmanlığı bir sadaka ile Yüce Allah’ın rahmetine arz etmektir.
Bir Vasiyet Meselesi
Bir insan namazlarını bilerek ihmal ederek vefat ederse, sorumluluğu büyüktür. Ancak bu kişi, ölmeden önce malının üçte biriyle bu namazlara karşılık sadaka verilmesini vasiyet ederse, buna namaz fidyesi denir. Vasiyet yoksa, varislerden biri gönüllü olarak bağış yapabilir.
Fidye ile Namaz Borcu Ödenir mi?
İşte burada ince bir nokta var: Fidye, namaz borcunu düşürmez. Fıkıh kitaplarında bunun “kesin” bir delile dayanmadığı, fakat Allah’ın lütfu ve rahmeti umularak uygulandığı belirtilir. İmam Muhammed, “İnşallah kifayet eder” derken aslında bu ümidi dile getirmiştir.
Oruç fidyesi için Kur’an’da açık delil vardır, ama namaz fidyesi böyle değildir. Buna rağmen Hanefî âlimleri, ihtiyat ve rahmet umudu ile bu uygulamayı müstahsen (güzel görülen) bir davranış saymışlardır.
Nasıl Hesaplanır?
Erkekler için 12 yaşından, kadınlar için 9 yaşından sonraki her yıl için namaz hesabı yapılır. Örneğin 70 yaşında vefat eden bir erkek için 58 yıl boyunca kılınmamış olabileceği ihtimaliyle her vakit için bir fitre miktarı fidye öngörülür. Günlük 6 vakit (5 farz + vitir), yılda 365 gün derken, rakamlar ciddi bir yekûn tutar.
Eğer ayrılan para bu fidyeye yetmezse, çözüm: Devir işlemi. Yani az bir miktar para ile aynı işlem farklı fakirlere veya aynı fakire tekrar tekrar uygulanarak “çok sayıda fidye verilmiş” hükmü oluşturulur.
Devir Usulü Nedir?
Bu sadakaların verilmesinde “göstermelik” bir al-ver değil, ciddi ve niyetli bir işlem yapılır. Fakire, “Falan kişinin namaz borcuna karşılık bu fidyedir” denir, o da “Kabul ettim” deyip sonra tekrar bağışlar. Bu al-ver, kaç yıllık namaz borcu varsa ona göre tekrar eder. Bu işlemi ölünün velisi (varisi) bizzat yapmalı ya da tam yetkili bir vekil aracılığıyla yapmalıdır.
Peki Ya Oruç ve Diğer Borçlar?
Namaz fidyesinden sonra, ölen kişinin tutamadığı oruçlar, kurban borçları, adaklar, hatta unutulan tilavet secdesi bile hesaba katılarak, aynı şekilde fidye verilir. Ancak oruç ve yemin kefaretleri için aynı gün içinde bir fakire topluca ödeme yapılamaz.
Vasiyet mi, Bağış mı Daha Faziletli?
En güzeli, kişinin sağlığında bu durumu düşünüp vasiyet etmesidir. Ama vasiyet yoksa, hayırlı bir evladın ya da akrabanın gönüllü olarak sadaka vermesi de büyük sevaptır. Bu da bir vefa ve şefkat göstergesidir.
İyilikler Günahları Siler
Namaz borcunu doğrudan düşürmese de, bu fidyeler bir istiğfar ve pişmanlık nişanesi sayılır. Kur’an-ı Kerim’de buyurulur: “Muhakkak ki iyilikler kötülükleri siler.” (Hud, 114)
O hâlde geçmişine üzülüp pişman olan her mümin, “Hiçbir şey yapamam artık” dememeli. Geriye bırakacağı hayırla, en azından son nefesinden sonra da rahmete mazhar olabileceğini unutmamalı.
