Cumhuriyet’in İlanının 100. Yılı: 28 Ekim 1923’te Tarihe Damga Vuran Akşam
Milli Mücadele’nin zaferle taçlanmasının ardından Türk milletinin bağımsızlık mücadelesi, 28 Ekim 1923 gecesi tarihi bir dönüm noktasına imza attı. Bu gece, Ankara Çankaya Köşkü’nde alınan karar, Türkiye’nin geleceğini şekillendiren Cumhuriyet’in ilanının öncüsü oldu. Ertesi gün, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) özel oturumunda bu karar resmen kabul edilerek yeni Türk devletinin yönetim biçimi belirlendi.
Cumhuriyet’e giden yol, Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919 tarihinde Samsun’a çıkarak başlattığı Milli Mücadele ile şekillendi. Atatürk, Erzurum Kongresi’nde Mazhar Müfit Kansu’ya, zaferden sonra kurulacak hükümetin Cumhuriyet olacağını dile getirdi. Ancak, dönemin koşulları sebebiyle bu fikrini açıklamakta gecikti.
23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılmasıyla temelini attıkları yeni yönetim anlayışı, 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile uluslararası alanda bağımsızlıklarının tanınmasıyla önemli bir aşama kaydetti. 13 Ekim 1923’te Ankara’nın başkent ilan edilmesi, yeni devletin siyasi ve idari yapısında ciddi bir adım oldu.
27 Ekim 1923’te İcra Vekilleri Heyeti’nin istifası ve yeni hükümetin kurulmasındaki zorluklar, devlet yönetiminde köklü bir değişikliğe ihtiyaç duyulduğunu gösterdi. Takvimler 28 Ekim 1923’ü gösterdiğinde, Mustafa Kemal Paşa Çankaya Köşkü’ndeki akşam yemeklerinde arkadaşlarıyla bir araya geldi. Latife Hanım’ın özenle hazırladığı sofrada İsmet Paşa, Kazım Paşa ve diğer önde gelen isimler yer aldı.
O gece Mustafa Kemal Paşa, Cumhuriyet’in ilan edilmesi yönündeki kararını dostlarıyla paylaştı. Geçmişte, gece boyunca kendisini bekleyen bazı arkadaşlarıyla yaptığı görüşmeleri ve akşam yemeği davetini Nutuk’ta şöyle anlattı: “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” dediğinde, yemeğin başlangıcında bile, konuklarından büyük destek gördü.
Yemeğin ardından, Askeri İhtilal’in ardından 1921 Anayasası’nın bazı maddelerini değiştiren kanun taslağı hazırlandı. Bu karar ertesi gün TBMM gündemine sunuldu.
Cumhuriyet’in ilanı, 29 Ekim 1923 tarihinde TBMM’de önemli bir oturumla gerçekleştirildi. Sondakihaber’nın dönem bültenlerine göre, saat 18.00’de toplanan Meclis, Cumhuriyet’in ilanını görüşmek üzere hazırlıklara başladı. Yapılan oylama sonucu, 1921 Anayasası’nda yapılan değişiklikle “Türkiye Devleti’nin şekli hükümeti Cumhuriyet’tir” ifadesi kabul edildi. Saat 20.30’da oy birliğiyle Cumhuriyet’in ilanı gerçekleşti ve Meclis’te “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri yankılandı.
Cumhuriyet’in ilanının hemen ardından yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Gazi Mustafa Kemal Paşa, 158 milletvekilinin oyunu alarak Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi. Meclis kürsüsüne çıkarak, yeni devletin geleceği için inancını dile getiren Atatürk, tarihi konuşmasını “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır” sözleriyle tamamladı.
Cumhuriyet’in ilanıyla beraber devlet başkanlığı sorunu çözülürken, hükümetin kurulması için İlk Başbakan olarak İsmet Paşa görevlendirildi. Cumhuriyet, 29 Ekim gecesi coşkuyla kutlanırken, 26 Ekim 1924’te yayımlanan kararname ile bu günü her yıl kutlamak için 101 pare top atışı yapılması ve etkinlikler düzenlenmesi kararlaştırıldı. 19 Nisan 1925’de kabul edilen düzenleme ile 29 Ekim, “milli bayram” olarak kutlanmaya başlandı.
Çankaya Köşkü’nde 28 Ekim 1923’te söylenen “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” sözü, günümüz Türkiye’sinde de Cumhuriyet’in kuruluş sürecinin simgesi olmayı sürdürüyor. 29 Ekim 2023, Cumhuriyetimizin 100. yılını kutlamak için bir vesile olmanın yanı sıra bağımsızlık ve egemenlik anlayışımızın tarihi önemini bir kez daha hatırlatıyor.
