Cumhuriyetin İlanı: Tarihin Dönüm Noktası
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkarak bağımsızlık meşalesini ateşledi. Bu meşale, Türk milletinin verdiği azim ve kararlılıkla asla sönmedi.
Erzurum Kongresi sırasında, Atatürk, Mazhar Müfit Bey’e, “Zaferden sonra hükümet şeklinin cumhuriyet olacağını” ifade etti. Ancak dönemin koşulları nedeniyle bu düşüncesini yakın çevresi ve topluma gizli tuttu.
23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılışı, Türk milletinin tarihinde yeni bir dönemin başlangıcını müjdeledi. TBMM, halkın temsilcilerinden oluşarak üstünde hiçbir güç tanımadığını ilan etti.
Kurtuluş Savaşı’nın başarılı bir şekilde sona ermesinin ardından, 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması ile Türkiye’nin varlığı dünya tarafından resmen tanındı. 13 Ekim 1923’te Ankara, Türkiye’nin yeni hükümet merkezi oldu ve rejimin adı ile devlet başkanının belirlenmesi gerektiği ortaya çıktı.
O zamana kadar Cumhurbaşkanlığı görevini üstlenen Mustafa Kemal Paşa, TBMM Başkanı sıfatıyla bu görevi icra ediyordu. Ancak, Lozan Antlaşması’nın onayı için, yeni rejimin belirginleşmesi yerli ve yabancı aktörler tarafından talep ediliyordu. 27 Ekim 1923’te hükümet istifaları ve güvenin kaybolması, acil bir çözüm gerektirdi.
"Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz"
Atatürk, 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü’nde bir akşam yemeği düzenledi. İsmet Paşa, Ali Fuat Paşa, Halit Paşa ve Milli Savunma Bakanı Kazım Paşa’nın katıldığı yemekte, Cumhuriyet’in ilanını gerçekleştireceklerini açıkladı.
O gece, “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” dediğinde, konukları hemen ona katıldı. Yemek sırasında taslaklar hazırlandı ve uygulama için gerekli adımlar belirlendi.
Mustafa Kemal, Türkiye’nin yeni yönetim şekli olarak Cumhuriyet’in benimsenmesi konusunda yalnızca yanındaki arkadaşlarına başvurduğunu belirtti.
"Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır"
28 Ekim 1923 akşamı, Atatürk ve arkadaşları, 1921 Anayasası’nda değişiklik yapılmasına yönelik hazırlıkları tamamladı. “Türkiye devletinin hükümet şekli Cumhuriyettir” maddesi, TBMM’de yapılan oylamada 158 üye tarafından kabul edildi. Cumhuriyet’in ilanı büyük bir coşku ile karşılandı.
Cumhuriyetin ilanıyla birlikte, “Egemenlik, kayıtsız şartsız milletindir” ilkesi de net bir şekilde devlet yönetimine entegre edildi. İlk cumhurbaşkanlığı seçimiyle Atatürk, 158 oyla Türkiye’nin ilk cumhurbaşkanı olarak belirlendi. Konuşmasında, “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır” sözleriyle süreci taçlandırdı.
Böylece devletin adı ve rejimi kesinleşmiş, hükümetin işleyişi yeniden düzenlenmiştir. Yeni sistem, cumhurbaşkanının başbakanı atayıp, onun bakanlarını seçmesini sağlayarak parlamenter rejime geçişi mümkün kıldı.
Milli Bayram Olarak Kutlanmaya Başlıyor
İlk hükümet, İsmet İnönü tarafından kurulurken, Fethi Okyar TBMM Başkanlığı’na seçildi. Türk halkı, Cumhuriyet’in ilanını 29 Ekim gecesi ve 30 Ekim’de coşkuyla kutladı. 26 Ekim 1924’te yayınlanan bir karar ile Cumhuriyet’in ilanı, 101 pare top atışı ve etkinliklerle anılmaya başlandı.
2 Şubat 1925’teki bir kanun teklifiyle 29 Ekim’in resmi bayram olarak onaylanması süreci başladı. TBMM, 19 Nisan’da bu teklifi kabul ederek, Mustafa Kemal Atatürk liderliğinde Türk devletinin çağdaşlaşma ve demokrasi hedeflerini pekiştirmiş oldu. Böylece 29 Ekim, 1925 yılından itibaren “milli bayram” olarak kutlanmaya başlandı.
