Yapay Zeka ve Yeni Sınıf Ayrışmaları: Geleceğimizi Kim Belirleyecek?
Yapay zekanın sunduğu olanaklar ve sunduğu dönüşüm, sadece teknoloji dünyasında değil, hayata dair derin etkilere neden oluyor. Ancak, bu dönüşümün eşitlik vadettiği yerde, aslında bireyleri daha da bölmenin sancılarını yaşıyoruz. yapılan araştırmalara göre, her geçen gün yapay zeka destekli sistemler, toplumu daha katı bir sınıf sistemine doğru yönlendiriyor. Bu düzenin temeli, bireylerin geçmişteki potansiyelleri değil, sahiplendikleri veri ve bu verilerin işlenme biçimi ile belirleniyor.
Ekonomik ve sosyal yapıda köklü değişimler yaşanırken, bireylerin hayatındaki birçok karar, artık algoritmalar tarafından belirleniyor. İnsanlar, hangi haberi göreceklerinden, hangi ürünlere erişebileceklerine kadar her şeyin arka planındaki sistem tarafından belirlenen yeni bir gerçekliğe sıkıştırılıyor. Ekonomik sınıflar arasındaki geçirgenliğin ortadan kalkması da bu yeni sınıf ayrımının bir yansıması olarak öne çıkıyor.
Türk İnternet sitesi kurucusu ve araştırmacı gazeteci Füsun Sarp Nebil ile yaptığım son söyleşide, dijital egemenlikten çok, verinin kimlerin elinde olduğu ve bu verinin insanları nasıl yönlendirdiğine dair derin bir analiz yaptık. Kayıtlı veriler, bireylerin risk puanları haline dönüştürülüyor ve bu da gelecekteki ekonomik ve sosyal pozisyonlarını belirliyor.
Teknoloji Ayrışmaları
Dijital çağda yaşanan ayrışmalar, birkaç ana başlık altında toplanabiliyor:
-
Erişim Bölünmesi: İnternete erişim kısıtlamaları ve farklı fiyatlandırma politikaları, kullanıcıların kendilerine sunulan olanaklarda büyük farklar yaratıyor.
-
Beceri Bölünmesi: Eğitim düzeyi yüksek bireyler, yapay zekayı daha etkili bir şekilde kullanırken, daha az eğitim alanlar geride kalıyor.
-
Karar Bölünmesi: Algoritmalar, kullanıcıları “sentetik” olarak tahmin ederek kararlar alıyor; gerçek kullanıcının sesini çoğu zaman dikkate almıyor.
-
Gerçeklik Bölünmesi: Her birey için özelleşmiş bilgi ve deneyim sunulması, ortak bir gerçeklik algısını tehdit ediyor.
Nebil, bu yeni sistemin “algoritma hapishanesi’ne dönüştüğünü ifade ederek, aynı olayların bile bireyler üzerinde birbirinden çok farklı etkiler yarattığını belirtiyor. Örneğin, göçmenlere dair sosyal medyada yayılan ve yanlış bilgilendirme sonucu meydana gelen kaçış dalgası, bu durumu somut bir örnekle ortaya koyuyor.
Gözetim ve Kontrol
Algoritmalar, sadece veri toplamıyor; insanların psikolojik ve sosyal durumlarını da belirliyor. Günümüzde, algoritmik kontrol mekanizması, bireyleri kimin izlediği ve hangi verilerle sınıflandırıldığı konusunda belirsizlik yaratıyor. Yakın zamanda ABD’nin ICE ajanlarının, 20 milyon kişinin bilgilerine erişebilmesi, bu sürecin ne denli derinlemesine işlediğinin bir göstergesi.
İtiraz Hakkı ve Eğitimdeki Ayrım
Söyleşide belirttiğimiz bir diğer önemli nokta ise “algoritmik itiraz hakkı.” Avrupa Birliği, bazı durumlarda bu tür kararlara itiraz edilmesine olanak tanıyan düzenlemeler yapmış olsa da, bu düzenlemelerin uygulamadaki etkinliği tartışmalı. İnsanların, kendilerine atanan kararları sorgulayabilmeleri için sistemlerinin nasıl çalıştığına erişim sağlamaları gerektiği vurgulanıyor.
Eğitimde de ayrışma belirginleşiyor; pandemi döneminde teknolojiye erişim düzeyine göre öğrenciler arasında büyük farklar oluştu. Bugün, aynı sınıfta oturan çocuklar bile, farklı fırsatlarla karşılaşarak özelleşmiş bir eğitim alıyorlar.
Sonuç olarak, yapay zeka ve dijital teknolojilerin yol açtığı bu yeni düzenin nasıl bir şekil alacağı ve bireylerin geleceğini belirleyen kararlarda ne kadar söz sahibi olabilecekleri büyük bir belirsizlik taşımakta. Bu belirsizlikte, ortak bir gerçekliğin kaybolup kaybolmadığı sorusu da her zamankinden daha fazla önem kazanmakta.
