Yapay Zeka Psikolojik Danışmanlıkta Kültürel Eleştirilerle Karşılaşıyor
Sondakihaber.com muhabirinin elde ettiği bilgilere göre, eğitimden iş dünyasına, eğlenceden sağlık danışmanlığına kadar çeşitli alanlarda kullanılan yapay zekanın, son dönemlerde öne çıkan en dikkat çekici kullanım alanlarından biri psikolojik danışmanlık olarak belirmekte. Ancak, bu alanda verilen cevaplar üzerindeki kültürel unsurlar, ciddi eleştirilere neden oluyor.
Harvard Üniversitesi ve diğer kurumların araştırmacılarının yazdığı “Which Humans (Hangi İnsanlar)” adlı çalışmaya göre, mevcut en gelişmiş dil modelleri, insan psikolojisini yansıtırken küresel çeşitliliği göz ardı ederek genelde “Batılı bir perspektif” sergiliyor. Araştırmaya göre, yapay zekanın “insan seviyesinde” performans gösterdiği iddiaları, yalnızca dünya nüfusunun küçük bir kısmını temsil eden toplumların değerlerine dayalı.
Yapay Zeka Batılı Bir Perspektiften Besleniyor
Sondakihaber.com muhabirinin sorularını yanıtlayan SETA araştırmacısı Dr. Gloria Shkurti Özdemir, yapay zekanın Batılı bir yaklaşım benimsemesinin sistemin mimarisinde yer alan yapısal bir sonuç olduğunu belirtti. Özdemir, yapay zeka sistemlerinin dört ana neden yüzünden bu yapıda oluştuğunu ifade etti. İlk nedenin, büyük dil modellerinin sadece açık internet verileriyle değil, aynı zamanda New York Times, Reuters ve Reddit gibi çeşitli kaynaklardan beslenmesi olduğunu açıkladı.
Modellerin çalışma şeklinin, bir şirketin kurumsal kültürünü yansıtan ince ayar (fine-tuning) sürecinde belirlendiğini belirten Özdemir, “Veri seti geniş görünmesine rağmen, bu genişleme, aynı coğrafyayla sınırlıdır” dedi.
“Doğru Cevaba” Belirli Ülkeler Karar Veriyor
Özdemir, yapay zekanın Batılı tutumunu etkileyen ikinci faktörün insan geri bildirimine dayalı pekiştirmeli öğrenme (RLHF) süreci olduğunu dile getirdi. “Doğru cevabı belirleyen değerlendiricilerin çoğunluğu, belirli ülkelerde ve demografik profillerde yer alıyor. Bu nedenle ‘iyi cevap’ tanımı, küresel çeşitliliği değil, belirli bir kültürel filtreyi yansıtıyor” şeklinde konuştu.
Üçüncü olarak, modelleri geliştiren şirketlerin Batılı olması dikkat çekiyor. OpenAI, Anthropic, Google ve Meta’nın, liberal-bireyci bir değer çerçevesinde faaliyet gösterdiğini belirten Özdemir, bunun yanı sıra, Çin’in DeepSeek modeli gibi alternatiflerin farklı kültürel yanıtlar verdiğini söyledi.
Yapay Zeka Yüzde 12’lik Bir Kesimin Davranışını Yansıtıyor
Dördüncü nedenin, “Which Humans” makalesinde tartışılan WEIRD (Batılı, Eğitimli, Endüstriyel, Zengin, Demokratik) sorununa dikkat çekildiğini aktaran Özdemir, “Yapay zeka, sosyal bilim literatürüyle eğitim alırken, ‘insan davranışı’ olarak sunduğu genellikle dünya nüfusunun sadece yüzde 12’sinin davranışıdır” ifadelerini kullandı. Yapay zeka, sosyal bilimlerin tarihsel önyargılarını ölçeklendirerek dünyaya yansıtıyor.
Özdemir, Türkiye’nin kendi yapay zeka modellerini geliştirmesinin de bir egemenlik meselesi olduğunu vurguladı. “Bu araçlar artık yalnızca toplumsal kullanım için değil, dış politika ve askeri karar sistemlerinde de kullanılmaktadır” dedi.
Kültürel Farklılıklar Görmezden Geliniyor
Özdemir, yapay zekanın sosyal bilimler alanındaki cevaplarının tüm kültürleri kapsamadığını belirterek, sosyal bilimlerin evrensel kanunlar yerine kültürel bağlamla çalıştığını ifade etti. “Matematik problemi her yerde aynıdır, ancak kimlik, evlilik gibi konular kültürden kültüre değişir. Yapay zeka bu tür sorulara cevap verirken, eğitildiği literatürün varsayımlarını evrensel doğru olarak sunma eğiliminde” dedi.
Bu yapısal sorunun özellikle psikolojik danışmanlık alanında belirgin hale geldiğine dikkat çeken Özdemir, farklı kültürleri temsil eden kullanıcıların aynı soruya aynı şekilde yanıt almasının beklenemeyeceğini vurguladı.
Özdemir, konuya dair ampirik bir test gerçekleştirdiğini de açıkladı. “Çalışma, aynı sorunun farklı dillerde sorulduğunda alınan cevapların niteliğini ölçmeyi amaçladı. İlk sonuçlar, dil değişkeninin belirleyici olduğunu gösterdi; İngilizce sorgularda daha fazla derinlik ve çeşitlilik varken, Türkçe sorgularda bu çeşitliliğin kaybolduğunu gözlemledim” ifadelerini kullandı.
Türkiye’nin Yapay Zeka Stratejisi
Özdemir, Türkiye’de yapay zeka danışmanlığı yapıldığında, aynı modelin İngilizce versiyonuna göre daha yüzeysel ve eksik sonuçlar alınmasının bilgi eşitsizliği yarattığına dikkat çekti. “Bu, toplumsal düzeyde sessiz bir bilgi eşitsizliği yaratıyor. Türkiye’nin kendi yapay zeka modellerini geliştirmesinin önemi, sadece bir prestij meselesi değil, aynı zamanda bir egemenlik ve bilgi güvenliği meselesidir” dedi.
